Hergebruik medicijnen komt steeds dichterbij

Volgend artikel: Adoptieboom wijst toezichthouder weg naar duurzaamheid
Lees meer

Hergebruik van medicijnen gebeurt nog maar op hele beperkte schaal. Jaarlijks gooien we in Nederland ondertussen voor tenminste 100 miljoen euro aan medicijnen weg. Dat is ontzettend zonde van het geld en alles behalve duurzaam. Kan dat niet anders?

Die 100 miljoen euro is slechts een voorzichtige inschatting gebaseerd op data uit ziekenhuizen en apotheken. Veel medicatie wordt namelijk niet teruggebracht naar de (ziekenhuis-) apotheek, maar belandt in de wc of prullenbak. Ook is de verspilling in verpleeg- en verzorgingshuizen een black box.

Het probleem is dus veel groter. Bovendien is het tweeledig. Aan de ene kant is er het kostenaspect en aan de andere kant milieuvervuiling. Doordat veel medicijnen niet juist worden vernietigd, komen er medicijnresten terecht in het milieu terwijl de CO2-uitstoot voor de productie van deze ongebruikte medicijnen ook nog eens onnodig was.

Veiligheid van medicijnen

Om stappen te zetten richting verduurzaming van de zorg, kan ongebruikte medicijnen opnieuw uitgeven een goede stap zijn. Dit lijkt een simpele oplossing, maar het is bij wet verboden. Judith Bijloos van apothekersorganisatie KNMP:  “Daarnaast kunnen apothekers de veiligheid van tweedehands medicijnen niet garanderen. Wij willen er zeker van zijn dat het medicijn onder de juiste condities is bewaard, anders geven wij het niet uit.”

Hoewel initiatieven om medicijnen te doneren zeker sympathiek zijn, is het niet per se veilig om te doen. Zijn de medicijnen wel juist bewaard? Dat ligt anders bij bijvoorbeeld ongebruikt incontinentiemateriaal, bepaalde verbanden en andere lang houdbare materialen.

Dat medicijnen hergebruiken wel kan, bewees de Logistics Community Brabant (LCB) in november 2020. Samen met een groep apothekers wisten zij ‘een grote voorraad’ ongebruikte medicijnen te doneren aan Suriname. Het was weliswaar een eenmalige actie, maar LCB hoopt hiermee zowel iets goeds te doen als een punt te maken. Met het juiste toezicht op het retourproces is medicijnhergebruik mogelijk.

Logistieke en administratieve kosten

Het organiseren van veilig hergebruik van medicijnen is kostbaar, zo schrijft Bruno Bruins in 2018 in antwoord op Kamervragen. De logistieke en administratieve kosten wegen niet op tegen de mogelijke besparingen. Oplossingen als metertjes zijn simpelweg te duur voor zo’n 70 procent van de medicijnen. Die kosten namelijk minder dan 2,50 per patiënt per maand.

Hoe zit het dan met de andere 30 procent? Die medicijnen zijn een stuk duurder, waardoor ze zich beter lenen voor hergebruik. Zo kunnen kankermedicijnen wel 3.000 euro per verpakking kosten.

Hergebruik kankermedicijnen

Het UMC Utrecht, het Jeroen Bosch Ziekenhuis en het St. Antonius Ziekenhuis doen onderzoek naar het hergebruik van kankermedicijnen onder leiding van het Radboudumc. In juli van 2020 troffen zij de voorbereidingen. Ze trokken toen al de aandacht van onder meer EenVandaag.

Inmiddels zijn de vier ziekenhuizen het onderzoek gestart. Apotheker-onderzoeker Lisa-Marie Smale van het Radboudumc coördineert het onderzoek en legt uit hoe het werkt: “We vragen kankerpatiënten die kankermedicijnen gebruiken mee te doen aan het onderzoek. Willen ze dat, dan krijgen ze vanaf dat moment hun kankermedicijnen in een verzegeld zakje met een temperatuurmeter. Als de patiënten medicijnen overhouden, brengen ze die terug naar de apotheek en kijken wij of de kwaliteit nog goed is. Als de medicatie aan alle voorwaarden voldoet, geven we de medicijnen opnieuw uit aan een patiënt die dezelfde medicijnen nodig heeft én meedoet aan onze studie.”

Temperatuurmeter

Het onderzoek richt zich alleen op kankermedicijnen die bij kamertemperatuur bewaard worden. Met een gemiddelde prijs van zo’n 3.000 euro loont het naar verwachting wel om een paar euro te investeren in het verzegelde zakje met een temperatuurmeter. Daarnaast wisselen kankerpatiënten relatief vaak van medicijnen, bijvoorbeeld vanwege bijwerkingen of onvoldoende resultaat, waardoor er regelmatig medicatie overblijft.

Er is overwogen om het onderzoek uit te voeren met biologische medicijnen (biologicals) omdat deze erg prijzig zijn, maar die worden vaak in de koelkast bewaard. En dat gaat in meer dan 90 procent van de gevallen mis, terwijl het op kamertemperatuur bewaren van de kankermedicijnen in 90 procent van de gevallen goed gaat. In eerste instantie is er meer te winnen bij het informeren van de patiënt over het juist bewaren van de biologicals en is heruitgifte later wellicht een optie.

Kankerpatiënten willen deelnemen

Via enquêtes gaf zo’n 60 procent van de kankerpatiënten aan mee te willen doen aan het onderzoek. De voornaamste reden om niet mee te doen is dat patiënten zeggen geen medicijnen over te houden omdat ze de juiste hoeveelheid ontvangen van de apotheek. Dat is opmerkelijk, omdat het onderzoek er juist vanuit gaat dat dat niet het geval is. Angst voor de kwaliteit van de hergebruikte medicijnen lijkt geen significante rol te spelen bij de keuze om niet mee te doen. Uit interviews bleek dat patiënten daarin de artsen en apothekers volledig vertrouwen.

Kosteneffectief

Omdat het onderzoek net gestart is, heeft Smale nog geen resultaten om te delen. Elke patiënt doet een jaar mee en het onderzoeksteam hoopt binnen een half jaar 1.150 deelnemende kankerpatiënten te verzamelen. Dat betekent dat het resultaat eind 2022 verwacht wordt. Wel hoopt Smale in de zomer van 2021 de eerste voorzichtige uitspraken over het onderzoek te doen.

De grote vraag is of deze aanpak kosteneffectief is. Daarnaast wordt gekeken naar de beleving van patiënten en zorgverleners, de organisatie van de heruitgifte en de impact op het milieu. Hoe het team dat aan gaat pakken, houdt Smale nog even geheim. Wel wil ze kwijt dat het de intentie is om van deze aanpak reguliere zorg te maken. “We zitten met alle stakeholders in Nederland aan tafel: zorgverzekeraars, patiëntenorganisaties, het ministerie van VWS, de Inspectie van Gezondheidszorg en de farmaceutische industrie. Iedereen wil dit graag werkelijkheid maken.”

Medicijnverspilling

Naast het onderzoek naar hergebruik van kankermedicijnen onderzoekt Smale andere mogelijkheden om medicijnverspilling tegen te gaan. Denk aan beter op maat afleveren en thuisbezorging. Smale: “Ik denk dat het uiteindelijk naast elkaar gaat bestaan. Je wilt natuurlijk zoveel mogelijk voorkomen door zo min mogelijk af te leveren. Maar onderzoek laat zien dat meer dan de helft van de verspilling niet te voorkomen is, omdat het niet voorspelbaar is.”

Ook de KNMP zet vol in op het tegengaan van verspilling door therapietrouw te bevorderen en mensen kleinere hoeveelheden mee te geven bij een eerste uitgifte. Stapt de patiënt over op een ander medicijn, dan verdwijnt er niet een voorraad van enkele weken of maanden in de prullenbak.

LCB richt zich vanuit de zorglogistiek op het probleem. Er loopt een bewustwordingscampagne via de Brabantse apotheken, er wordt gewerkt aan een haalbaarheidsonderzoek rondom een medicatieretourencentrum en er loopt een pilot met de gemeente Altena voor retourmedicatie. Dit project, waarbij LCB bekijkt welke medicatie geschikt is voor hergebruik, loopt al wat langer in Breda. Na tien ophaalrondes in Breda en één in Altena blijkt zo’n 20 procent van de medicatie herbruikbaar. Caroline van Ham-Vermunt, communicatie adviseur bij LCB: “Nu hebben wij een overzicht van twee gemeenten, maar stel je eens voor dat dit voor alle in gemeenten in Noord-Brabant of zelfs Nederland zo is.”

Best practices 

Tamara van Ark, destijds minister van WVS, deelde in oktober 2020 een aantal best practices met de Tweede Kamer ter voorkoming van verspilling van geneesmiddelen. Vanuit het VWS-programma Verspilling in de zorg benadrukt Van Ark de prescriptieregeling en het doorgebruik van thuismedicatie in het ziekenhuis.

  • Prescriptieregeling
    koepelorganisaties van patiënten, zorgverzekeraars, apothekers en artsen hebben in de prescriptieregeling afgesproken ‘zuinig’ voor te schrijven. Zo krijgen bijvoorbeeld patiënten die een geneesmiddel voor het eerst gebruiken, deze voor maximaal vijftien dagen mee. Of de kleinst mogelijke afleververpakking als dat maximum niet mogelijk is.
  • Doorgebruik van thuismedicatie in het ziekenhuis
    Als patiënten in het ziekenhuis belanden, gebruiken zij eerst hun eigen medicatie van thuis voordat het ziekenhuis deze opnieuw verstrekt. Wordt de patiënt ontslagen, dan gaan de medicijnen van het ziekenhuis mee naar huis. Dit initiatief gaat niet alleen medicijnverspilling tegen, maar draagt ook bij aan medicatieveiligheid (denk aan minder medicatiefouten).
  • Farmabuddy
    Een apothekersassistent die optreedt als ‘buddy’ voor palliatieve en terminale patiënten. Hierdoor is de farmaceutische zorg beter gestructureerd en toegespitst op de patiënt en mantelzorgers. De farmabuddy praat met deze mensen bijvoorbeeld over het stoppen met medicatie als de patiënt daar behoefte aan heeft.

Van Ark schetst nog enkele andere ontwikkelingen zoals PharmaSwap, een besloten marktplaats waar apothekers overgebleven geneesmiddelen met elkaar delen, en medicatierobots.

Kim Sterenborg Auteur
Lees meer

Deel

Albert Arp terug naar zorg als CEO cardiologiecentra
Lees meer
Cornelis Boersma: ‘Toekomstbestendig systeem is antwoord op zorgtrilemma’
Lees meer
Meander omarmt healing environment in nieuw oncologisch centrum
Lees meer
Na eerste CO2-reductie wacht ziekenhuizen miljardeninvestering
Lees meer
Adoptieboom wijst toezichthouder weg naar duurzaamheid

Hoe duurzaamheid onder de aandacht te brengen van toezichthouders en commissarissen? Managing partner Maarten den Ottolander van governance-netwerk Hemingway puzzelde lang op deze vraag. Tot hij via-via eigenaar werd van een bosareaal in Oeganda.

Philip van de Poel Auteur
Lees artikel

Maak een account aan

Om artikelen aan je leeslijst toe te voegen en om artikelen en events met bepaalde thema’s of van specifieke organisaties of auteurs te volgen, dien je ingelogd te zijn met je Mijn Hub account.

Registreer je Of log in