Nederland kampt met een pandemie waar nauwelijks alarm over wordt geslagen. Geen persconferenties, geen dagelijkse dashboards, geen maatschappelijke urgentie. Toch heeft inmiddels meer dan de helft van de volwassen Nederlanders overgewicht en kampt bijna één op de zes met obesitas. De gevolgen zijn bekend: diabetes, hart- en vaatziekten, kanker, slaapapneu en een groeiende druk op onze zorg. Maar ons zorgsysteem kijkt vooral toe.
Dat klinkt hard, maar het is de realiteit. Pas wanneer iemand een BMI (Body Mass Index) van boven de 40 heeft, of vanaf 35 in combinatie met ernstige gezondheidsproblemen, komt een operatieve behandeling zoals een maagverkleining in beeld. Met andere woorden: eerst ziek worden, dan pas hulp krijgen. Naast dat dat medisch onverstandig is, is het ook maatschappelijk onverantwoord.
Obesitas vraagt om een bredere blik
We behandelen obesitas nog te vaak als een persoonlijk falen. Mensen zouden simpelweg gezonder moeten eten, meer moeten bewegen en meer discipline moeten tonen. Natuurlijk spelen leefstijlkeuzes een rol. Maar wie obesitas uitsluitend ziet als een gebrek aan wilskracht, negeert decennia aan wetenschappelijk onderzoek.
Obesitas is een complexe chronische aandoening waarin genetische aanleg, leefomgeving, stress, slaaptekort, psychologische en sociaal-economische factoren, beweegarmoede en voeding samenkomen.
Daarnaast spelen ook hormonale processen, medicijngebruik, mentale gezondheid en de steeds ongezondere voedselomgeving een belangrijke rol. Het stigma dat iedereen met voldoende discipline zijn gewicht onder controle kan houden, doet geen recht aan de complexiteit van het probleem.
Eerst schade, dan zorg
Toch blijft ons beleid gericht op symptoombestrijding. We wachten tot mensen diabetes ontwikkelen. Tot hun bloeddruk ontspoort, tot hun gewrichten versleten zijn. Pas dan komt de medische molen op gang. Dat is vergelijkbaar met het negeren van een lekkend dak totdat de woonkamer onder water staat.
Mensen met een BMI tussen de 30 en 35 vallen hierdoor tussen wal en schip. Zij zijn vaak al jaren aan het worstelen met hun gewicht, ervaren gezondheidsklachten en lopen verhoogde risico’s op ernstige aandoeningen. Juist zij zijn degenen die meestal niet in aanmerking komen voor vergoede specialistische behandelingen. Het gevolg is voorspelbaar: de problemen verergeren en de uiteindelijke zorgkosten lopen verder op.
Kostenbesparing begint bij preventie
Critici zullen zeggen dat de zorg al onder druk staat en dat ruimere vergoedingen voor obesitasbehandelingen de kosten verder laten stijgen. Maar zij kijken slechts naar de korte termijn. De rekening van onbehandelde obesitas wordt uiteindelijk betaald via ziekenhuisopnames, medicatie, arbeidsuitval en langdurige zorg.
Daarom moeten we juist investeren in preventie en vroegtijdige behandeling, bijvoorbeeld door een suikertaks, strengere regels voor junkfoodreclame en het vergoeden van multidisciplinaire trajecten met een diëtist, psycholoog en beweegcoach zonder eigen risico. Vroeg ingrijpen kost geld, niet ingrijpen kost aanzienlijk meer.
Lees ook: Zorgverleners krijgen massaal training in leefstijlgesprek
Verder kijken dan BMI alleen
Daarom moeten we fundamenteel anders naar obesitas kijken. Dat begint bij een samenleving die gezondheid bevordert, met gezondere schoolomgevingen en meer aandacht voor vroege signalering door huisartsen en bedrijfsartsen.
Daarnaast moeten effectieve behandelingen eerder toegankelijk worden: multidisciplinaire trajecten met leefstijlbegeleiding, diëtetiek, psychologische ondersteuning en waar nodig obesitasmedicatie.
Chirurgie verdient daarbij een plaats als onderdeel van een breder behandelpakket, niet als laatste redmiddel. Ook zouden factoren als vetverdeling en metabole gezondheid moeten meewegen, en niet alleen de BMI.
Obesitas is geen karakterfout
Bovenal moeten we stoppen met moraliseren. Obesitas is geen karakterfout. Het is een chronische aandoening die vraagt om tijdige herkenning en professionele behandeling. Een maagverkleining zou geen laatste redmiddel moeten zijn voor een systeem dat jarenlang heeft weggekeken.
Als we obesitas echt willen aanpakken, moeten we niet wachten tot mensen ernstig ziek zijn. Dan moeten we eerder helpen, eerder behandelen en eerder investeren in gezondheid. Alles daaronder is dweilen met de kraan open.
Rob Snoekx is chirurg bij het Bariatrisch Centrum.
