We praten in de zorg al jaren over personeelstekorten. Kjeld Aij, Directeur Dijkzigt aan het Erasmus MC, vindt dat we het probleem verkeerd benoemen. “Het echte knelpunt zit niet in het aantal mensen dat we opleiden of aannemen, maar in het aantal mensen dat we onderweg verliezen.”
Tijdens Zorg & hr hield Kjeld Aij, Directeur Dijkzigt aan het Erasmus MC, een confronterend betoog: de zorg heeft geen personeelstekort, maar een verzuimprobleem.
Die stelling is bewust provocerend, benadrukte hij. Natuurlijk zijn er tekorten. Vacatures blijven openstaan en de instroom van nieuwe zorgprofessionals staat onder druk. Maar volgens Aij zit het grootste onbenutte potentieel niet in nieuwe instroom, maar in het terugdringen van verzuim.
“Die stelling schuurt. Want natuurlijk zijn er tekorten. Tegelijkertijd zien we iets anders gebeuren. Steeds meer mensen die ooit bewust voor de zorg kozen, haken af. En dat is geen toeval.”
Zorg als productie
Het heeft volgens hem alles te maken met hoe we het zorgsysteem hebben ingericht. Wie langer meeloopt in de sector, ziet hoe de taal en logica van de zorg zijn veranderd. Zorg is steeds meer benaderd als productie. Er wordt gesproken over targets en efficiëntie. Administratie is gegroeid tot een substantieel deel van het werk. Sommige schattingen spreken van wel 40 procent van de tijd. Tegelijkertijd ervaren veel professionals minder autonomie. Ze voelen zich uitvoerders in plaats van vakmensen.
Aij stelde daarbij een scherpe vraag aan de zaal: wanneer zijn we zorgprofessionals eigenlijk als productiemiddelen gaan beschouwen? Volgens hem is dat niet zomaar gebeurd. Onder het huidige systeem liggen aannames over beheersbaarheid, controle en voorspelbaarheid. Vanuit de wens om kwaliteit, veiligheid en betaalbaarheid te bewaken, zijn we processen steeds verder gaan standaardiseren en controleren.
Maar daarmee is ook iets anders ontstaan: een systeem dat ziekte beheerst, in plaats van een systeem dat gezondheid bouwt. “Mensen verlaten zelden een organisatie”, stelde Aij. “Ze verlaten slecht ontworpen systemen.”
Lees ook: Laurens Waling: ‘Personeelstekort? We organiseren het werk verkeerd’
Verzuim als signaal
Die combinatie heeft gevolgen. Niet alleen voor het werkplezier, maar ook voor de gezondheid van zorgmedewerkers. Verzuim in de zorg ligt structureel hoger dan in andere sectoren en kost jaarlijks miljarden.
Maar belangrijker: het vertegenwoordigt een enorme hoeveelheid verloren potentieel. Aij: “Als we het verzuim zouden terugbrengen naar het landelijk gemiddelde, zou dat neerkomen op tienduizenden extra beschikbare zorgprofessionals. Dat zijn mensen die al voor de zorg hebben gekozen, maar tijdelijk of langdurig uitvallen.”
Volgens Aij is verzuim daarom niet het probleem zelf, maar een symptoom. Een signaal. Een feedbackmechanisme van het systeem. Het laat zien waar het werk, de organisatie of de druk niet meer houdbaar is.
Het probleem is volgens hem dus niet alleen dat er te weinig mensen zijn. Het probleem is dat we er niet in slagen om mensen gezond en gemotiveerd te houden binnen het systeem waarin ze werken.
Sterker nog: “Misschien is het echte probleem niet het verzuim, maar een systeem dat gezonde mensen ziek maakt.”
Verzuim is niet puur medisch
Hij noemt het opvallend dat veel oplossingen zich richten op het individu. Trainingen in veerkracht, vitaliteitsprogramma’s en coachingstrajecten zijn waardevol, maar raken vaak niet de kern.
Verzuim is zelden puur medisch. Een groot deel is werkgerelateerd en hangt samen met werkdruk, organisatiecultuur en gebrek aan invloed op het eigen werk. Daarmee wordt verzuim een systeemvraagstuk en dus een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
“Dat vraagt om een andere manier van kijken”, aldus Aij. Niet alleen naar de werkvloer, maar ook naar de structuren daarachter. Beleidskeuzes en financiële prikkels sturen gedrag in de zorg. Als die prikkels daardoor vooral gericht zijn op productie en controle, dan is het logisch dat werkdruk en administratielast toenemen.
“En dan maakt het uiteindelijk niet uit hoe gemotiveerd een professional is. Een slecht ingericht systeem wint het altijd van goede intenties. De sleutel ligt daarom in het herontwerpen van dat systeem, op alle niveaus.”
Lees ook: Verzuim aanpakken en voorkomen: vijf tips
Leidinggevenden spelen cruciale rol
Voor organisaties betekent dit dat leiderschap cruciaal is. Verzuim is geen exclusief HR-vraagstuk en ook geen puur medisch vraagstuk. Het begint bij hoe werk wordt georganiseerd. Leidinggevenden spelen daarin een centrale rol. Zij bepalen de ruimte voor autonomie. Zorgprofessionals meer zeggenschap geven, kan een belangrijk deel van de druk verminderen.
Technologie kan volgens Aij helpen, mits gericht ingezet. Maar ook daar is een scherpere vraag nodig. Digitale systemen worden vaak gepresenteerd als oplossing om de administratieve last te verlichten. In de praktijk hebben ze volgens Aij juist vaak méér registratie opgeleverd in plaats van minder. De vraag is dus niet alleen hoe technologie werk uit handen kan nemen, maar ook waarom digitalisering zo vaak nieuwe controlelagen, vinkjes en verantwoordingslast toevoegt.
Digitale systemen moeten daarom niet worden ontworpen vanuit de behoefte om nog meer te meten of te controleren, maar vanuit de vraag wat zorgprofessionals nodig hebben om hun werk goed, gezond en met vakmanschap te kunnen doen. Slimme automatisering kan tijd vrijspelen voor datgene waar zorg om draait: vakmanschap en contact.
Culturele omslag is nodig
Aij: “Maar misschien wel de belangrijkste stap is cultureel. We moeten af van het idee dat alles meetbaar en controleerbaar moet zijn. Niet alles wat van waarde is, laat zich vangen in een dashboard. Soms zit kwaliteit in iets eenvoudigs als een gesprek aan het bed en de ruimte om af te wijken van een protocol.”
Het terugdringen van verzuim begint dus niet met één maatregel, maar met een gezamenlijke beweging. Van bestuurders, beleidsmakers, leidinggevenden én zorgprofessionals. “Een beweging waarin we durven loslaten wat niet werkt en opnieuw prioriteren. We moeten het systeem weer in dienst stellen van de mensen die erin werken.”
Want de toekomst van de zorg hangt volgens Aij niet af van hoeveel mensen we aannemen, maar van hoeveel mensen we weten te behouden.
