Het personeelstekort in de zorg: vijf oorzaken

Volgend artikel: Escaperoom helpt zorgmedewerkers over technologiedrempel
Lees meer

Al jaren koppen de media over de nijpende tekorten in de zorg, brengen adviesorganen het ene na het andere alarmerende rapport uit en luiden brancheorganisaties de noodklok. Toch blijft het personeelstekort een hoofdpijndossier. En zijn verschillen per branche en per regio, maar het probleem speelt overal. Vijf oorzaken.

Aan de arbeidsmarktcommunicatie ligt het niet. Als zorgmedewerker kun je bij Cordaan tot bloei komen, bij Amsterdam UMC kun je grenzen verleggen en bij Buurtzorg je ervaring en hart voor de zorg optimaal benutten. En wil je blij worden, dan ga je naar HappyNurse. De zorg lijkt een veelbelovende werkomgeving. Spreek met een ‘gemiddelde’ zorgmedewerker en de passie en liefde voor het vak spatten er vanaf. Het is dankbaar werk, je kunt echt iets voor iemand betekenen en je werkt in een hecht team. Dat klinkt goed.

Maar er is een keerzijde. De hoge werkdruk, het relatief lage salaris en het zware werk zijn logische verklaringen voor het personeelstekort. Deze drie blokkades wegnemen is al extreem lastig, maar de vraag is of het probleem ermee is opgelost. Of is het enkel symptoombestrijding?

De cijfers over het personeelstekort in de zorg liegen er niet om. Volgens berekeningen van de Sociaal Economische Raad (SER) zijn er in 2040 meer dan twee miljoen mensen nodig in de zorg. In 2020 werkten er zo’n 1,4 miljoen mensen in de zorg. Omdat miljoenen soms zo ongrijpbaar zijn: nu werkt één op de zeven werkende mensen in de zorg. Om in 2040 aan alle voorziene zorgvragen te voldoen, moet dat één op de vier worden.

Uit het Prognosemodel Zorg en Welzijn blijkt dat we in 2022 in het slechtste geval al 74.000 mensen tekort komen. Kijkend naar de voorspelde tekorten in 2030, is er maar één conclusie mogelijk: dit gaat niet goed.

Let wel, deze berekeningen zijn gemaakt voordat covid opdook. De effecten daarvan zijn dus niet meegenomen. Maar zelfs met die kanttekening is het duidelijk dat het personeelstekort in de zorg  een probleem van nu en van de toekomst is.

Geen branche ontsnapt

Wanneer het in de media gaat over personeelstekorten in de zorg, gaat het vrijwel altijd om de verpleging, verzorging en thuiszorg. Nu, tijdens covid, is er veel te doen over de ziekenhuizen en de jeugdzorg. Wat niet betekent dat de andere branches moeiteloos hun vacatures ingevuld krijgen. Zeker niet.

Werkgevers in de zorg gaven eind 2019 aan dat gemiddeld zeven op de tien openstaande vacatures moeilijk vervulbaar waren (CBS). Alleen voor sociaal werk lag dat gemiddelde beduidend lager.

De verschillen per branche zijn vooral te verklaren vanuit het soort werk. Gaat het om verzorgende of verplegende taken? Hoe specialistisch is het werk? Hebben we het over intramuraal of ambulant werk? Neem bijvoorbeeld de ouderenzorg. Hier ligt de nadruk op verzorgende taken en wat minder op verpleegtechnische taken. In de ouderenzorg zijn daarom vooral verzorgenden IG (mbo niveau 3) nodig en minder verpleegkundigen (niveau 4 en 6) en helpenden (niveau 2).

Omdat de scholingseisen voor helpenden lager zijn, zijn er redelijk veel mensen die dit niveau aankunnen. Het wordt ingewikkelder zodra ouderen meerdere aandoeningen tegelijk krijgen. Dan wordt de zorg complexer en zijn verpleegkundigen nodig. Nu er steeds meer ouderenzorg in de thuiszorg plaatsvindt, vraagt de thuiszorg sneller om een hoger niveau.

In de ziekenhuizen is er eigenlijk vooral vraag naar verpleegkundigen, omdat medewerkers zorgondersteuning al als vanzelf oppakken. Er is zelfs veel animo om als verpleegkundige in een ziekenhuis aan de slag te gaan. Het probleem hier is dat dat meestal algemeen verpleegkundigen zijn, terwijl er een tekort is aan gespecialiseerde verpleegkundigen, zoals IC-verpleegkundigen of dialyseverpleegkundigen

Dit zijn slechts twee voorbeelden. Het Arbeidsmarkt in Beeld dashboard van RegioPlus geeft een goed beeld van de verschillen in de personeelstekorten.

Regionale verschillen

Zorginstellingen hebben tussen 2012 en 2015 moeten bezuinigen. De één forser dan de ander. Sommige hebben rigoureus gesneden in het aantal opleidingsplaatsen en het personeelsbestand, andere hebben voor een meer geleidelijke afbouw gekozen. Daar waar regionaal gezien destijds fel is ingegrepen, zien we nu logischerwijs grotere problemen.

De andere oorzaak voor regionale verschillen is demografie. Door de vergrijzing neemt de zorgvraag toe. In eerste instantie merken we dat vooral in de huisartsenzorg en welzijnsondersteuning. Vervolgens neemt de vraag naar thuiszorg toe en dan volgt de intramurale zorg. Daar waar de vergrijzing flink toeneemt, is de kans groot dat de tekorten in de ouderenzorg en ziekenhuiszorg oplopen. Zet bijvoorbeeld Flevoland eens af tegen Limburg. Limburg is al behoorlijk vergrijsd en dat vergt veel van de intramurale capaciteit. Flevoland zit juist in de beginfase van de vergrijzing. Daar neemt de vraag naar huisartsenzorg nu toe.

Vijf oorzaken

Het personeelstekort is een complex ecosysteem waarin oorzaak en gevolg stuivertje wisselen. Vijf oorzaken die elkaar onderling continu beïnvloeden.

Oorzaak 1: vergrijzing

Het aantal oudere patiënten groeit en de zorgmedewerkers zelf vergrijzen eveneens. Dankzij de vergrijzende bevolking neemt de zorgvraag toe, onder andere door chronische ziekten en co-morbiditeit.

Aan de andere kant betekent vergrijzing dat de komende jaren veel mensen met pensioen gaan. Vanwege het zware werk stoppen veel zorgmedewerkers zelfs al een aantal jaar voor de pensioenleeftijd van 67.

In het Arbeidsmarktprofiel Zorg en Welzijn maakt het CBS de vergrijzing concreet. Begin 2010 was 15 procent van de werknemers 55 jaar of ouder, begin 2020 was dit al 24 procent. Vooral in de VVT is het aandeel van 55-plussers groot, met 29 procent.

Oorzaak 2: opleidingseisen

Om goede zorg te kunnen leveren, stellen zorginstellingen nogal wat opleidingseisen aan hun personeel. Logisch, maar daardoor is het lastig om zonder zorgopleiding in te stromen. RegioPlus, ActiZ, VGN, A+0 VVT, MBO Raad, NRTO en de ministeries van OCW en VWS werken daarom aan het flexibiliseren van het beroepsonderwijs.

Ook het benodigde opleidingsniveau blijkt soms een probleem. In 2015 schreef de beroepsvereniging van verpleegkundigen, verzorgenden en verpleegkundig specialisten V&VN al dat de ouderenzorg al jaren te lijden heeft onder het achterblijvende opleidingsniveau. Werk in verpleeghuizen wordt gedaan door helpenden niveau 2, terwijl eigenlijk verzorgenden IG die taken op zich zouden moeten nemen. Mensen moeten taken doen waar ze niet voor zijn opgeleid. Maar, het is dan weer lastig om de mensen met het juiste niveau aan te trekken. Die zijn schaarser.

De V&VN heeft zich eveneens hardgemaakt voor functiedifferentiatie op basis van opleiding, competenties en werkervaring. Voorheen speelde enkel opleiding een rol, dat beperkte mensen te veel in hun verdere ontwikkeling binnen het beroep.

Oorzaak 3: werkdruk

Veel zorgpersoneel ervaart de werkdruk als veel te hoog. Waar dat ‘m in zit? Onder andere in de hoeveelheid administratieve lasten, druk om sneller te werken, te veel uren maken en moeilijker taken, blijkt uit de Werkgeversenquête AZW van het CBS (2019). Dat telt op en leidt tot ziekteverzuim en zelfs tot verloop.

Die hoge werkdruk is niet alleen nadelig voor mensen die al in de zorg werken, maar ook voor nieuwe mensen. Margriet Bakker van de Beroepsvereniging Verzorgenden & Verpleegkundigen (V&VN) zegt in De Gelderlander bijvoorbeeld: “Veel nieuwe zorgmedewerkers komen in een omgeving terecht met hoge werkdruk: ze worden meteen voor de leeuwen gegooid en niet altijd goed ingewerkt. Hoe lang houd je zoiets vol?”

Er is op veel plekken simpelweg te weinig tijd om nieuwe mensen te begeleiden. Dat heeft niet alleen effect op de nieuwe zorgmedewerkers, ook voor studenten is het lastig. Zij vinden geen stageplek of krijgen slechts beperkt begeleiding.

In alle zorgbranches stijgt het ziekteverzuim dat sinds 2010 wordt gemeten. In de VVT ligt het ziekteverzuim het hoogst. Covid speelt uiteraard een rol in het stijgende verzuim, maar de trend was al gaande. In 2019 was zorg en welzijn met 19 procent de een-na-grootste sector met de meeste werkgerelateerde psychische vermoeidheidsklachten (CBS).

Als de werkdruk afneemt, neemt naar verwachting het ziekteverzuim af. Maar er is meer werk aan de winkel, denk aan preventie, re-integratie, en een gezonde werkomgeving.

Oorzaak 4: uitstroom

Personeel verlaat de zorg door vergrijzing en onvrede. Die onvrede kent vele oorzaken en daar wordt door verschillende partijen onderzoek naar gedaan. Veel genoemde redenen zijn de manier van werken en aansturing, uitdaging, loopbaanmogelijkheden, arbeidsvoorwaarden (zoals salaris en weinig flexibele contracten), maar ook het ontbrekende gevoel van waardering en vrijheid. De onvrede is zichtbaar. Jonge medewerkers stoppen vaak al na twee jaar vanwege een gebrek aan uitdaging. En in 2019 deden er maar liefst 15.000 mensen mee aan de eerste landelijke ziekenhuisstaking.

Enrike Rutten, directeur van HappyNurse, zegt in het Algemeen Dagblad dat de jongere generatie verpleegkundigen meer vrijheid wil. “Als je deze mensen niet hun eigen uren laat indelen, dan zullen ze niet zo snel voor het vak kiezen. Het is gek dat men dat van bovenaf wil bepalen.”

Vrijheid gaat ook over de eindeloze regels waar zorgmedewerkers zich aan moeten houden. Er is weinig ruimte om af te wijken van de voorschriften en de regels zorgen veelal vooral voor administratieve rompslomp. De efficiëntie kan ten koste gaan van de kwaliteit van zorg en het werkplezier van de medewerker. In de factsheet uitstroomonderzoek 2020 van RegioPlus staan de verschillen per branche.

Oorzaak 5: onvoldoende instroom

Het is een beetje te kort door de bocht om te zeggen dat jongeren niet voor de zorg kiezen. dat doen ze namelijk wel: in het studiejaar 2019/2020 startten 140.000 studenten (CBS-cijfers) aan een zorg- of welzijnsopleiding op mbo-, hbo- of wo-niveau. Het aantal afgestudeerden neemt de laatste drie jaar toe. Maar het is simpelweg niet genoeg om de toenemende vraag naar zorgpersoneel te beantwoorden. Er zullen dus nog meer jongeren voor een zorgcarrière moeten kiezen.

Instroom vindt daarnaast plaats via zij-instromers en herintreders. Herintreders vinden relatief gemakkelijk een nieuwe werkplek en worden door werkgevers enthousiast onthaald. Voor zij-instromers blijkt het in de praktijk lastig om een leerwerkplek te bemachtigen. De leerwerkplekken zijn schaars, omdat werkgevers ze moeilijk kunnen organiseren. Er zijn te weinig mensen die de zij-instromers kunnen begeleiden.

Samen werken aan oplossingen

Er zijn veel denkrichtingen mogelijk om het personeelstekort in de zorg op te lossen. Er zijn er honderden, misschien wel duizenden. En de focus ligt niet enkel op méér personeel. Wan de zorgvraag loopt harder op dan het aanbod van personeel, maar het anders organiseren van zorg en arbeidsbesparende technologie spelen net zo goed een rol in het vraagstuk.

Wij zijn er als Dutch Health Hub om te verbinden en te inspireren. Werk je een interessant initiatief op het gebied van personeelstekort? Of loop je juist ergens tegenaan? Meld je via dutchheathhub@jaarbeurs.nl, deel je kennis en ervaring en wees onderdeel van de oplossing. 

Meld je aan voor onze nieuwsbrief en blijf op de hoogte!
Kim Sterenborg Auteur
Lees meer

Deel

Luscii introduceert vierdaagse werkweek
Lees meer
Meer tijd voor de patiënt dankzij slimme IT
Lees meer
‘Medewerker met autisme is vaak goud waard’
Lees meer
Nationale Zorgklas overleeft covid
Lees meer
Escaperoom helpt zorgmedewerkers over technologiedrempel

Geen saaie cursus, maar een interactieve escaperoom daagt zorgmedewerkers uit zorgtechnologieën toe te passen. In Harm’s Escape Room ervaren zorgprofessionals spelenderwijs dat technologie het werk vergemakkelijkt en bijdraagt aan persoonlijke zorg. Alleen door de tools te gebruiken, kunnen ze cliënt Harm tot rust brengen. 

Rachel Henst Auteur
Lees artikel

Maak een account aan

Om artikelen aan je leeslijst toe te voegen en om artikelen en events met bepaalde thema’s of van specifieke organisaties of auteurs te volgen, dien je ingelogd te zijn met je Mijn Hub account.

Registreer je Of log in